Kozmetik Tarihi

Kozmetik; Yunanca “süs”, “süslenme”, “süslenmeye dair” anlamlarına gelen “cosmetica” sözcüğünden gelmektedir. Buradaki süs; eşya, giysi, takı kullanarak değil bakım yaparak bedenin kendisini güzelleştirme anlamını taşımaktadır.

Kozmetik; tıp, eczacılık, güzel sanatlar, etnoloji gibi birçok çalışma alanıyla birlikte ele alınır. İnsan ruh ve beden sağlığını doğrudan etkiler. Çoğu zaman “parfümünüz mesajınızdır”, “parfüm duyguları etkiler”, “parfümünüz imzanızdır” ve benzeri sloganlar kullanmamızın nedeni budur.

Kozmetikle ilgili tarihi kalıntılar, bulunan her eski yerleşimde karşımıza çıkmaktadır. Bunlar, her biri oldukça basit olan ancak döneminde herkesin kolayca sahip olamadığını düşündüren taş, tahta, hayvan kemiği, metal ve topraktan yapılmış ayna, spatula, cımbız, basit bıçaklar ve çeşitli kaplardır.

Parfümün ortaya çıkmasına etken olan şey, tarih öncesi insanların düşmanı korkutma, güzelleşme, dini ritüel vs nedenlerle yüzlerine sürdükleri pudra, boya gibi maddelerin tahammül edilebilir olmalarını sağlamaya çalışmalarıdır. Bu koku veren maddelerden bazılarının, örneğin dini törenlerde kullanılanların kötü ruhları uzaklaştırdıklarına ve kendilerini tanrılara yaklaştırdıklarına inanmaktaydılar. İlk kullanımlardan itibaren bu kokuların hem kullananı hem de çevresindekileri değişik ruh haline soktuğu keşfedilmiş olmalıdır.

Antik dünyada banyo temizliği vücudun sülfür ile ovulup durulanmasından sonra, teni besleyici, koruyucu yağlar sürmek olarak tarif edilebilir. Banyo, en sonra ise parfümün temelini oluşturan hoş kokulu esansların sürülmesiyle tamamlanırdı. Bu esanslar ilk önce tek başına kullanılırken (örnek lavanta) giderek birbirine eklenmiş ve farklı parfüm formülleri ortaya çıkmıştır. Günümüzde kullandığımız parfümler insanın 10bin yıl veya daha fazla tecrübesi sonucu ortaya çıkmıştır. Parfümün kalıcılık süresi esans veya yağ oranına bağlı değişir.

Esansın elde edilmesi zorlu bir süreçtir ve çok sayıda ham madde gerektirdiğinden pahalıdır. Ne yazık ki bazen insan sağlığına zarar verecek olsa da maliyeti düşürmek amacıyla esansın uçup gitmesini geciktirmek için yağ miktarı artırıldığında bu yağ tene yapışır, kalıcılık uzar ancak cildin nefes almasını engelleyerek yaşlanmasına, bozulmasına ve alerjik etkiye neden olur. Bunlar aslında parfüm değil kokulandırılmış yağdır. Gerçek parfüm ilk, orta ve dip notalardan oluşur. İlk sürüldüğü andan itibaren sırasıyla hissedilir, esans yoğunluğuna bağlı olarak kalıcıdır. Eau de Toilette (EDT) gerçek parfümün esans oranı daha düşük olan çeşididir ve fiyatı Eau de Parfum (EDP)’den daha ucuzdur. EDP daha uzun süre kalıcıdır.

Konumuzu kozmetiğin parfüm kısmıyla sınırlandırdığımızda karşımıza ilk parfüm diyebileceğimiz vücuda ve yüze sürülen kremlerin ağır kokusunu bastırmaya yarayan çeşitli bitkiler çıkmaktadır. Bunların en öne çıkanı ise Mürrüsafi (Myrrh) bitkisidir.

Tedavi dışında, güneşten korunma amacıyla sürülen kremlerin hoş kokması için içine katılan bitkiler zamanla kendi başlarına bir yol almış ve parfümlere dönüşmüştür. Antik Mısır’da inşaat işçilerine güneşten korunmaları için yiyecek yanında tayın olarak özel bir yağ/krem dağıtıldığını biliyoruz. Bu aynı zamanda günlük yaşamlarında da yer almış olmalıdır.

Bakımına, “süsüne” çok özem gösteren Kleopatra, zamanın ünlü isimlerinden kimya öğrenmiş, kendi parfüm ve krem formülünü geliştirmiş bu formülün Roma’ya ulaşmasıyla birlikte Roma halkı formülün büyücülüğüyle kendinden geçmiştir. Geliştirdiği formülü kayıt tutan Kleopatra tarihin ilk kozmetoloji yazarı kabul edilmektedir.

Banyo yapma alışkanlığı parfümün gelişmesini çok etkiler. Mısır kültüründe yıkanma herkesin sık yaptığı bir eylemdir. Bireysel yıkanma dışında, bir alışkanlık olarak banyo etkinlikleri antik Yunan’da MÖ 5. yüzyılda başlar. Bu aristokratların girebildiği havuzlara sadece erkekler içindir. Şehvani sayıldığı için 1 yüz yıl kadar, gerekli toplumsal düzenlemeler yapılana dek kadınlara yasaktır. Her banyo sonrası ise vücudun hoş kokulu krem, yağ ve kokularla donatılması demektir.

Anadolu’da, tüm Asya’da, tüm Amerika kültürlerinde parfümün kullanıldığını gösteren ipuçları kozmetik araçları kabul edilir. Bunlar yukarıda belirttiğimiz gibi çeşitli toprak ve cam muhafaza ve karıştırma kapları ile değişik el aletleridir. Kısacası kozmetik ve dolayısıyla parfüm tarihi insanla başlamıştır.